ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ
॥ ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ । ಶೌನಕ ಉವಾಚ । ಶ್ರುತಂ ದಕ್ಷಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಯಜ್ಞಧ್ವಂಸಾದಿಕಂ ಮಹತ್ । ಮುದ್ಗಲಸ್ಯ ಚ ದಕ್ಷಸ್ಯ ಸಂವಾದಂ ಕಥಯಸ್ವ ಭೋಃ ॥೧॥
ಸೂತ ಉವಾಚ । ಶೃಣು ಶೌನಕ ಸಂವಾದಂ ದಕ್ಷಮುದ್ಗಲಸಂಭವಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಕರಂ ಪೂರ್ಣಂ ಭಾವೇನ ಚ ಶ್ರುತಂ ಹೃದಿ ॥೨॥
ದಕ್ಷಪ್ರಶ್ನಂ ಪರಂ ಧೃತ್ವಾ ಮುದ್ಗಲೋ ಗಣಪಪ್ರಿಯಃ । ತಂ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಭಾವೇನ ಮಹರ್ಷಿರ್ಯೋಗಿನಾಂ ವರಃ ॥೩॥
ಶ್ರೀಗಣೇಶನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು: ಯಜ್ಞಧ್ವಂಸ ಮೊದಲಾದ ದಕ್ಷನ ಮಹತ್ವದ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆವು. ಈಗ ಮುದ್ಗಲ ಮತ್ತು ದಕ್ಷರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಶೌನಕನೇ, ದಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮುದ್ಗಲರ ನಡುವೆ ನಡೆದ, ಪೂರ್ಣವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಂವಾದವನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಕೇಳಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸು.
ದಕ್ಷನ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಗಣಪನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಮುದ್ಗಲನು ಅವನಿಗೆ ಭಾವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗಣಪೋ ಮಾತಾ ಪಿತಾ ಚೈವ ನ ಸಂಶಯಃ । ತೇನ ಸರ್ವಾದಿಪೂಜ್ಯೋಽಯಂ ಸರ್ವಪೂಜ್ಯಃ ಸ ದೇವರಾಟ್ ॥೪॥
ಜ್ಯೇಷ್ಠರಾಜೇತಿ ಯದ್ವಾಕ್ಯಂ ವೇದೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ । ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಭಾವಾಚ್ಚ ತಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ಸರ್ವಸಂಮತಮ್ ॥೫॥
ತಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಕಲಾಂಶಾ ವೈ ಕಲಾಂಶಾಂಶಾಶ್ಚ ಕೇಚನ । ನ ಕಲಾ ತಸ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣಾ ಜಗತ್ಯಾಂ ಕುತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ ॥೬॥
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ಗಣಪನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಾಯಿಯೂ ತಂದೆಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದೇವರಾಜನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪೂಜಿಸಬೇಕಾದವನೂ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪೂಜ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ವೇದವು ಅವನನ್ನು ಜ್ಯೇಷ್ಠರಾಜನೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ವಚನದ ಪ್ರಕಾರ, ಅವನ ಜ್ಯೇಷ್ಠತ್ವವು ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸಮ್ಮತವಾದುದೆಂದು ಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಕಲೆಯ ಅಂಶಗಳು; ಕೆಲವರು ಆ ಕಲಾಂಶಗಳ ಅಂಶಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲೆಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ವಿನಾಯಕೋ ನಾಮ ತೇನ ಜಾತೋಽಸೌ ಭಗವಾನ್ ಖಲು । ವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಾಯಕೋಽಯಂ ಗಣಾಧಿಪಃ ॥೭॥
ವಿಗತೋ ನಾಯಕೋ ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರೀ ವಿನಾಯಕಃ । ಸ್ವಾನಂದಲೋಕವಾಸೀ ಚ ಸ್ವಸುಖೇನ ಪ್ರಭಾವತಃ ॥೮॥
ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಶಿವಾದ್ಯೈಶ್ಚ ವೇದೈರ್ಯೋಗಿಭಿರೇವ ಚ । ಸರ್ವೈಃ ಸಂಪೂಜಿತೋ ದೇವೋ ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಮುಕ್ತಯೇ ॥೯॥
ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿನಾಯಕನೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಗಣಾಧಿಪನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ತನಗೆ ಬೇರೆ ನಾಯಕನಿಲ್ಲದವನು, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನು ವಿನಾಯಕನು. ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾನಂದಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು.
ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಮೊದಲಾದವರೂ ವೇದಗಳೂ ಯೋಗಿಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾದ್ ಗರ್ವೋ ಭವತಿ ಶಾಶ್ವತಃ । ಶಿವಾದೀನಾಂ ಯದಾಧಾರಾದಿದಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥೧೦॥
ತದಾ ಮದಹರೋಽಯಂ ವೈ ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ । ವಿಘ್ನಕರ್ತಾ ಮಹಾರಾಜಃ ಸ್ವಯಂ ಭವತಿ ವಿಘ್ನಪಃ ॥೧೧॥
ಪದಭ್ರಷ್ಟಾಃ ಕೃತಾಸ್ತೇನ ಸರ್ವೇ ದೇವಾದಯೋ ದ್ವಿಜಾಃ । ಕಿಮಾಧಾರಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ವಿಚಿನ್ವನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನಾ ॥೧೨॥
ತೇನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಯೋಗೇನ ಚೇತಸಃ ಪಂಚವೃತ್ತಿಭಿಃ । ತಾಸಾಂ ಪ್ರಕಾಶಕೋಽಯಂ ವೈ ಚಿಂತಾಮಣಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥೧೩॥
ಯಾರನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ಎಲ್ಲವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಶಿವಾದಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ “ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ” ಎಂಬ ದೃಢವಾದ ಗರ್ವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಅವರ ಗರ್ವವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಜನಾದ ವಿಘ್ನಪನು ಸ್ವತಃ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ದ್ವಿಜರೇ, ಅವನಿಂದ ತಮ್ಮ ಪದವಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ “ಈ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆಧಾರ ಯಾವುದು?” ಎಂದು ಸಮಾಧಿಯ ಮೂಲಕ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆ ಯೋಗದಿಂದ ಚಿತ್ತದ ಐದು ವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವವನು ಚಿಂತಾಮಣಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ವೇದೈಃ ಸಂಪಾದಿತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶರಣಂ ತಂ ವ್ರಜಂತಿ ತೇ । ತತೋ ವಿಘ್ನಹರೋ ಜಾತಸ್ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಾರ್ಥದಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥೧೪॥
ಸರ್ವಸತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಯಂ ವೈ ವಿಘ್ನರಾಜಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಅತ ಏವ ಗಣೇಶಾದ್ಧಿ ಪರಂ ಕಿಂಚಿನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥೧೫॥
ಸವಿಘ್ನಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜಾತೋಽಸಿ ತಮೇವ ಶರಣಂ ವ್ರಜ । ಚಿನ್ತಾಮಣಿಂ ವಿಘ್ನಹರಂ ಗಣೇಶಂ ಚ ವಿನಾಯಕಮ್ ॥೧೬॥
ವೇದಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ಅರಿತು ಅವರು ಅವನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವನು ಅವರ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನೂ ಎಲ್ಲ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೀಡುವವನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ.
ಎಲ್ಲ ಸತ್ತೆಯ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ಇವನು ವಿಘ್ನರಾಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಣೇಶನಿಗಿಂತ ಪರವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.
ನೀನು ವಿಘ್ನಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆ ಚಿಂತಾಮಣಿ, ವಿಘ್ನಹರ, ಗಣೇಶ, ವಿನಾಯಕನನ್ನೇ ಶರಣಾಗು.
ಸೂತ ಉವಾಚ । ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ದಕ್ಷೋ ಹೃಷ್ಟಮನಾಃ ಪುನಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛ ವಿನಯೇನೈವ ಕಥಾಂ ಪಾಪಪ್ರಣಾಶಿನೀಮ್ ॥೧೭॥
ದಕ್ಷ ಉವಾಚ । ಕೋಽಯಂ ಸ್ವಾನಂದವಾಸೀ ವೈ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋ ಭವೇನ್ಮಯಾ । ವದ ತತ್ರ ವಿಭೋ ಮಾರ್ಗಂ ತೇನ ತಂ ಸತತಂ ಭಜೇ ॥೧೮॥
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಅತ್ರ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿಹಾಸಂ ಪುರಾತನಮ್ । ಪಾರ್ವತೀಶಿವಸಂವಾದಂ ಯಥಾ ಜಾತಂ ಶೃಣುಷ್ವ ಭೋಃ ॥೧೯॥
ಕೈಲಾಸೇ ಗಿರಿವರ್ಯೇ ತು ಸುಖಾಸೀನಂ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಪಾರ್ವತೀ ಪ್ರಣತಾ ಭೂತ್ವಾ ಪೃಚ್ಛತಿ ಸ್ಮ ಮುದಾಯುತಾ ॥೨೦॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ದಕ್ಷನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಆ ಕಥೆಯ ಕುರಿತು ಮತ್ತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಕೇಳಿದನು.
ದಕ್ಷನು ಹೇಳಿದನು: ಸ್ವಾನಂದದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇವನು ಯಾರು? ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ವಿಭುವೇ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳು; ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಭಜಿಸುವೆನು.
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಶಿವರ ಸಂವಾದವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತೆಂದು ಕೇಳು.
ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಾದ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪಾರ್ವತಿಯು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು.
ಪಾರ್ವತ್ಯುವಾಚ । ಶಿವ ತ್ವಂ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ನಾಗಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ತಥಾ । ಮಾನವಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪೂಜ್ಯಃ ಸ್ವಾಮೀ ನ ಸಂಶಯಃ ॥೨೧॥
ತೇಭ್ಯಃ ಪದಪ್ರದಾತಾ ತ್ವಂ ಸರ್ವಾಧೀಶಃ ಪುರಾತನಃ । ಮಾಯಾವಿಕಾರಹೀನಶ್ಚ ಶಿವಸ್ತೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ॥೨೨॥
ತ್ವಂ ಕಿಂ ಸಮಾಧಿನಾ ದೇವ ಧ್ಯಾಯಸೇ ಮಾಂ ವದ ಪ್ರಭೋ । ತ್ವತ್ತಃ ಪರತರಂ ಕಿಂಚಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಂ ನೈವ ಸಂಶ್ರುತಮ್ ॥೨೩॥
ಇತಿ ಪೃಷ್ಟೋ ಮಹಾದೇವಸ್ತಾಂ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಚ ಸಾದರಮ್ । ಸಾರಂ ವೇದಾದಿಮಾನ್ಯಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಕರಂ ಪರಮ್ ॥೨೪॥
ಪಾರ್ವತಿ ಹೇಳಿದಳು: ಶಿವನೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ನಾಗರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಾನವರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಸ್ವಾಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ; ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ಅವರಿಗೆ ಪದವಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವವನು ನೀನು; ಎಲ್ಲರ ಅಧೀಶನೂ ಪುರಾತನನೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ. ಮಾಯೆಯ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಶಿವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.
ದೇವನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೀಯೆಂದು ನನಗೆ ಹೇಳು. ನಿನಗಿಂತ ಪರವಾದ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾದೇವನು ಅವಳಿಗೆ ಆದರದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ವೇದಾದಿಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪರಮ ಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.
ಶ್ರೀಮಹಾದೇವ ಉವಾಚ । ಶೃಣು ಪ್ರಿಯೇ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಂ ಧ್ಯಾಯಾಮಿ ದಿವಾನಿಶಮ್ । ಗಣೇಶಂ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಂ ಮೇ ಸ್ವಾನಂದವಾಸಿನಂ ಪರಮ್ ॥೨೫॥
ಸಾಕಾರಂ ಚ ನಿರಾಕಾರಂ ತಸ್ಮಿನ್ದೇವಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಮನೋವಾಣೀವಿಹೀನಂ ನ ಮನೋವಾಣೀಮಯಂ ನ ವೈ ॥೨೬॥
ಶ್ರೀಮಹಾದೇವನು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಿಯೆ, ಕೇಳು; ನಾನು ಹಗಲಿರುಳು ಯಾರನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೋ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಸ್ವಾನಂದದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪರಮ ಗಣೇಶನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ.
ದೇವಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರತ್ವವೂ ನಿರಾಕಾರತ್ವವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಿಂದ ರಹಿತನೂ ಅಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಣಿಮಯನೂ ಅಲ್ಲ.
ಶಿವಸ್ಯ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪಾರ್ವತೀ ಪ್ರೇಮಸಂಯುತಾ । ಉವಾಚ ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞಾ ಭಾವಪೂರ್ವಕಮ್ ॥೨೭॥
ಪಾರ್ವತ್ಯುವಾಚ । ಕೋಽಸೌ ಗಣೇಶನಾಮಾ ವೈ ಕಥಂ ಸ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ । ಸ್ವಾನಂದವಸತಿಃ ಕಾ ಚ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಠತಿ ಸ ಪ್ರಭುಃ ॥೨೮॥
ಸಾಕಾರೋ ನ ನಿರಾಕಾರೋ ಕಥಂ ಸ ಜ್ಞಾಯತೇ ಜನೈಃ । ಮನೋವಾಣೀಮಯೋ ನೈವ ಹೀನಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ನ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ ॥೨೯॥
ಶಿವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೇಮಭರಿತಳಾದ ಪಾರ್ವತಿಯು, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವಳಾಗಿ, ಭಾವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಧುರವಾದ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
ಪಾರ್ವತಿ ಹೇಳಿದಳು: ಗಣೇಶನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅವನು ಯಾರು? ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ? ಆ ಪ್ರಭು ನೆಲೆಸಿರುವ ಸ್ವಾನಂದವೆಂಬ ವಾಸಸ್ಥಾನವು ಯಾವುದು?
ಸಾಕಾರನೂ ಅಲ್ಲ, ನಿರಾಕಾರನೂ ಅಲ್ಲದ ಅವನನ್ನು ಜನರು ಹೇಗೆ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ? ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಣಿಮಯನೂ ಅಲ್ಲ, ಅವೆರಡರಿಂದ ರಹಿತನೂ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲವಲ್ಲ.
ತಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಂ ಮಹೇಶಾಪಿ ಕರ್ತುಂ ನೈವ ಪ್ರಶಕ್ಯತೇ । ಧ್ಯಾಯಸೇ ಕೇನ ಮಾರ್ಗೇಣ ಭವ ಮೇ ಕಥಯ ಪ್ರಭೋ ॥೩೦॥
ಅಹಂ ದಾಸೀ ತ್ವದೀಯಾ ವೈ ಶಿಷ್ಯಭಾವೇನ ಸಂಸ್ಥಿತಾ । ಕಥಯಸ್ವ ಮಹಾದೇವ ಧ್ಯಾನಂ ಗಾಣೇಶಕಂ ಮಮ ॥೩೧॥
ತಮಹಂ ಸಾಧಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ವೈ ಯಥಾ । ಕೃತಕೃತ್ಯಾ ಭವಿಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಸಾದಾತ್ತೇ ನ ಸಂಶಯಃ ॥೩೨॥
ಮಹೇಶನೇ, ಅವನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಭವನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನೀನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೀಯೆಂದು ನನಗೆ ಹೇಳು.†
ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸಿ; ಶಿಷ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾದೇವನೇ, ಗಣೇಶನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು.
ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾಗುವಂತೆ ತಿಳಿಸು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಇತಿ ಪೃಷ್ಟೋ ಮಹಾದೇವೋ ದೇವ್ಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾದರೇಣ ಚ । ಪಾತ್ರಂ ಗಣೇಶಮಾರ್ಗಸ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರೇಮಯುತೋಽಬ್ರವೀತ್ ॥೩೩॥
ತತ್ತೇಽಹಂ ಶೃಣು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಗುಹ್ಯಾದ್ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಮಹತ್ । ರಹಸ್ಯಂ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಯಸ್ಮಾತ್ಪರತರಂ ನ ಚ ॥೩೪॥
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ದೇವಿಯು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆದರದಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವಳು ಗಣೇಶಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೇಳಿದನು.
“ಕೇಳು; ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯವಾದ ಮಹತ್ತರ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ರಹಸ್ಯ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಪರವಾದುದು ಇಲ್ಲ.”
ದಕ್ಷ ಉವಾಚ । ತವ ವಾಕ್ಯಾಮೃತೇನಾಽಹಂ ಪ್ರೀತೋ ಮುದ್ಗಲ ಸಾಂಪ್ರತಮ್ । ಉಮಾಮಹೇಶಸಂವಾದಂ ಯೋಗೀನ್ದ್ರ ಕಥಯಸ್ವ ಮೇ ॥೩೫॥
ಸೂತ ಉವಾಚ । ದಕ್ಷಸ್ಯ ಭಾವಯುಕ್ತಂ ತದ್ವಚನಂ ಮುದ್ಗಲೇನ ವೈ । ಶ್ರುತಂ ತೇನ ಸುಸಂತುಷ್ಟೋ ವಕ್ತುಂ ಸಮುಪಚಕ್ರಮೇ ॥೩೬॥
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಶಂಭುಃ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಗಣೇಶಾನಂ ಹೃದಿ ಧ್ಯಾತ್ವಾ ಮಹಾಯಶಾಃ । ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಮಹಾದೇವೀಂ ಗಾಣಪತ್ಯಮತಾಪವಾನ್ ॥೩೭॥
ದಕ್ಷನು ಹೇಳಿದನು: ಮುದ್ಗಲನೇ, ಈಗ ನಿನ್ನ ವಾಕ್ಯಾಮೃತದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಯೋಗೀಂದ್ರನೇ, ಉಮಾಮಹೇಶರ ಸಂವಾದವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ದಕ್ಷನ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮುದ್ಗಲನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶಂಭುವು ಗಣೇಶನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಗಾಣಪತ್ಯಮತದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನಾಗಿ ಮಹಾದೇವಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.†
ಶ್ರೀಶಿವ ಉವಾಚ । ಸರ್ವಂ ಮಾಯಾಮಯಂ ವಿದ್ಧಿ ಜಾಯತೇ ಯಚ್ಚ ಚೇತಸಾ । ಚಿತ್ತಪ್ರವೇಶಹೀನಂ ಚ ಮಾಯಾತೀತಂ ನಿಗದ್ಯತೇ ॥೩೮॥
ರಚಿತಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಯೇನ ಸ ಏವ ಗಣನಾಯಕಃ । ಸ್ವಸಂವೇದಂ ಮಹಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವೇದಯೇತ್ತದ್ವಿಶೇಷತಃ ॥೩೯॥
ತತ್ರೈವ ದೃಶ್ಯತೇ ದೇವೋ ಯೋಗಿಭಿರ್ಯೋಗಪಾರಗೈಃ । ತೇನ ಸ್ವಾನಂದವಾಸೀ ಸ ಕಥ್ಯತೇ ವೇದವಾದಿಭಿಃ ॥೪೦॥
ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಪಂಚಭೂಮೀನಾಂ ಪ್ರಕಾಶನಕರಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಚಿಂತಾಮಣಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತೋ ಹೃದಿ ಸಂತಿಷ್ಠತಿ ಪ್ರಭುಃ ॥೪೧॥
ಸಮೂಹೇ ಗಣಧಾತುಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸ್ವಾಮೀ ಗಣೇಶ್ವರಃ । ಅಭೇದಯೋಗಮಾರ್ಗೇಣ ಸದಾ ಧ್ಯಾತುಂ ಸ ಶಕ್ಯತೇ ॥೪೨॥
ಶ್ರೀಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅರಿಯಲ್ಪಡುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಯಾಮಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ಚಿತ್ತವು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದಿರುವುದು ಮಾಯಾತೀತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಎರಡೂ ವಿಧಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದವನೇ ಗಣನಾಯಕನು. ಅವನು ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯವಾದ ಮಹತ್ತೇಜಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರಿಯಬೇಕು.
ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ದೇವನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವೇದವಾದಿಗಳು ಸ್ವಾನಂದವಾಸಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಚಿತ್ತದ ಐದು ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವವನೆಂದು ಅವನು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಚಿಂತಾಮಣಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಪ್ರಭುವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.
ಗಣ ಎಂಬ ಧಾತುವು ಸಮೂಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮೂಹಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯೇ ಗಣೇಶ್ವರನು. ಅಭೇದಯೋಗದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಧ್ಯಾನಿಸಬಹುದು.
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಶ್ರುತ್ವಾ ಶಿವವಚೋ ರಮ್ಯಂ ಪಾರ್ವತೀ ವಿನಯಾನ್ವಿತಾ । ಚಕಿತಾ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚೇದಂ ವಚನಂ ಹಿತಕಾರಕಮ್ ॥೪೩॥
ಪಾರ್ವತ್ಯುವಾಚ । ಭಗವನ್ಕಥಿತಂ ಕೂಟವಚನಂ ಯೋಗಭಾವಿತಮ್ । ನ ಬುದ್ಧಂ ತನ್ಮಯಾ ಸ್ವಾಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಸುಲಭಂ ವದ ॥೪೪॥
ಬ್ರಹ್ಮ ಮಾಯಾಮಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕೀದೃಶಂ ಕಥಯ ಪ್ರಭೋ । ಮಾಯಾಹೀನಂ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ವದಸ್ವ ಮೇ ॥೪೫॥
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ಶಿವನ ಮನೋಹರವಾದ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿನಯವತಿಯಾದ ಪಾರ್ವತಿಯು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ಈ ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.
ಪಾರ್ವತಿ ಹೇಳಿದಳು: ಭಗವಂತನೇ, ನೀನು ಯೋಗದ ಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೂಢವಾದ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ. ಸ್ವಾಮಿಯೇ, ಅದು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೇಳು.
ಪ್ರಭುವೇ, ಮಾಯಾಮಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮವು ಎಂತಹುದು? ಮಾಯಾರಹಿತವಾದುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಅರಿಯಬೇಕು? ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.
ಮುದ್ಗಲ ಉವಾಚ । ಶಕ್ತಿಪ್ರಶ್ನಂ ಚ ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಹೃಷ್ಟಃ ಶಂಭುಃ ಸುಯೋಗವಿತ್ । ಸಾಶ್ರುನೇತ್ರಃ ಸರೋಮಾಂಚೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಜಾತೋ ಮಹಾಯಶಾಃ ॥೪೬॥
ಆದಿಮಾಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ ಸನ್ ವಕ್ತುಂ ತಾಮುಪಚಕ್ರಮೇ । ಯೋಗಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ಮಹೇಶ್ವರಃ ॥೪೭॥
ಮುದ್ಗಲನು ಹೇಳಿದನು: ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಶಂಭುವು ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಮೈರೋಮಾಂಚನವಾಯಿತು.
ಆದಿಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತ ಮಹೇಶ್ವರನು ಯೋಗಮಾರ್ಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
॥ ಓಮಿತಿ ಶ್ರೀಮದಾನ್ತ್ಯೇ ಪುರಾಣೋಪನಿಷದಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪ್ರಥಮೇ ಖಣ್ಡೇ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೇ ಪಾರ್ವತೀಪ್ರಶ್ನವಿಚಾರೋ ನಾಮ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮದಾಂತ್ಯ ಪುರಾಣೋಪನಿಷತ್ತಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಥಮ ಖಂಡದ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತೀಪ್ರಶ್ನವಿಚಾರವೆಂಬ ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಗಿಯಿತು.