ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ
॥ ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ ॥ ಶಿವ ಉವಾಚ । ಗಣೇಶವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರಣತಾ ಭಕ್ತಿಭಾವತಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛುಸ್ತಂ ಪುನಃ ಶಾಂತಾ ಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರೂಹಿ ಗಜಾನನ ॥೧॥
ಶ್ರೀಗಣೇಶನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ಗಣೇಶನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಶಾಂತರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು: ಗಜಾನನನೇ, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸು.
ಗಣೇಶ ಉವಾಚ । ದೇಹಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತ್ವಂ ಪದಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೇದತಃ । ಸೋಽಹಂ ದೇಹೀ ಚತುರ್ಧಾ ತತ್ಪದಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸದೈಕ್ಯತಃ ॥೨॥
ಸಂಯೋಗ ಉಭಯೋರ್ಯಶ್ಚಾಸಿ ಪದಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥ್ಯತೇ । ಸ್ವತ ಉತ್ಥಾನಕಂ ದೇವಾ ವಿಕಲ್ಪಕರಣಾದ್ ದ್ವಿಧಾ ॥೩॥
ಸದಾ ಸ್ವಸುಖನಿಷ್ಠಂ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಪರತಶ್ಚೋತ್ಥಾನಕಂ ತತ್ ಕ್ರೀಡಾಹೀನತಯಾ ಪರಮ್ ॥೪॥
ಸ್ವತಃ ಪರತ ಉತ್ಥಾನಹೀನಂ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥ್ಯತೇ । ಸ್ವಾನಂದಃ ಸಕಲಾಭೇದರೂಪಃ ಸಂಯೋಗಕಾರಕಃ ॥೫॥
ಗಣೇಶನು ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಹ್ಮದ ಭೇದದ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾದ ದೇಹವನ್ನು “ತ್ವಂ” ಪದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸದಾ ಏಕತ್ವದಿಂದಿರುವ “ಸೋಽಹಂ” ಎಂಬ ದೇಹಿಯು ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿ “ತತ್” ಪದಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ.
ಇವೆರಡರ ಸಂಯೋಗವನ್ನು “ಅಸಿ” ಪದಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೇ, ವಿಕಲ್ಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾದ ಸ್ವತಃ ಉತ್ಥಾನಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.†
ಸದಾ ತನ್ನ ಸುಖದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಷ್ಠವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರೀಡೆಯಿಲ್ಲದ ಪರಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪರತಃ ಉತ್ಥಾನಕವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.†
ಸ್ವತಃ ಹಾಗೂ ಪರತಃ ಉತ್ಥಾನವಿಲ್ಲದ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು ಸ್ವಾನಂದ. ಅದು ಎಲ್ಲದರ ಅಭೇದಸ್ವರೂಪವಾಗಿಯೂ ಸಂಯೋಗಕಾರಕವಾಗಿಯೂ ಇದೆ.
ತದೇವ ಪಂಚಧಾ ಜಾತಮೀಶ್ವರಾಸ್ತನ್ನಿಬೋಧಯತ । ಸ್ವತಶ್ಚ ಪರತೋ ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಥಾನಂ ಯದ್ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥೬॥
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಾಮ ತದ್ವೇದೇ ಕಥ್ಯತೇ ಭಿನ್ನಭಾವತಃ । ತಯೋರನುಭವೋ ಯಶ್ಚ ಯೋಗಿನಾಂ ಹೃದಿ ಜಾಯತೇ ॥೭॥
ರೂಪಂ ತದೇವ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಸದ್ವೇದೇಷು ಕಥ್ಯತೇ । ಸಾ ಶಕ್ತಿರಿಯಮಾಖ್ಯಾತಾ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಾ ಹ್ಯಸನ್ಮಯೀ ॥೮॥
ಈಶ್ವರರೇ, ಅದೇ ಐದು ವಿಧವಾಯಿತು; ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಸ್ವತಃ ಮತ್ತು ಪರತಃ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಥಾನವು—
—ವೇದದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆ ಎರಡರ ಅನುಭವವು ಯೋಗಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು “ಅಸತ್” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನೇ ಅಸನ್ಮಯಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪ ಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ತತ್ರಾಸನ್ಮಯಾಧಾರಃ ಸೂರ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರಕಥ್ಯತೇ । ಶಕ್ತಿಸೂರ್ಯಮಯೋ ವಿಷ್ಣುರಾನಂದೋ ನಂದನಾತ್ತಯೋಃ ॥೯॥
ತ್ರಿವಿಧೇಷು ತದಾಕಾರಸ್ತತ್ ಕ್ರಿಯಾಹೀನರೂಪಕಃ । ಶಿವೋ ನೇತಿ ಚತುರ್ಥೋಽಯಂ ತ್ರಿನೇತಿ ಕರಣಾತ್ಪರಃ ॥೧೦॥
ತ್ರಿವಿಧಂ ಮೋಹಮಾತ್ರಂ ಯನ್ನಿರ್ಮೋಹಸ್ತು ಸದಾಶಿವಃ । ತೇಷಾಮಭೇದೇ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವಾನಂದಃ ಸರ್ವಯೋಗತಃ ॥೧೧॥
ಅಲ್ಲಿ ಅಸನ್ಮಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರನಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಮಯನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವರಿಬ್ಬರ ಆನಂದನದಿಂದ ಆನಂದಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ.†
ಆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಆಕಾರವಿದ್ದು, ಕ್ರಿಯಾರಹಿತಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನು ನಾಲ್ಕನೆಯ “ನೇತಿ” ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಮೂರನ್ನೂ “ನೇತಿ” ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.†
ಮೂರು ವಿಧವಾದುದು ಮೋಹಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಸದಾಶಿವನು ನಿರ್ಮೋಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಭೇದದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮವು ಸರ್ವಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸ್ವಾನಂದವಾಗಿದೆ.
ಪಂಚಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಂ ಯಚ್ಚ ಬಿಂಬಂ ಮಾಯಾಮಯಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ ಏವ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವಾದಿಃ ಸರ್ವಭಾವನಃ ॥೧೨॥
ಬಿಂಬೇನ ಸಕಲಂ ಸೃಷ್ಟಂ ತೇನಾಯಂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ । ಅಸತ್ ಸತ್ ಸಮನೇತಿ ಸ್ವಾನಂದರೂಪಾ ವಯಂ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥೧೩॥
ಐದು ಬ್ರಹ್ಮಗಳ ಮಾಯಾಮಯ ಬಿಂಬವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನು ಎಲ್ಲದರ ಆದಿಯೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಆ ಬಿಂಬದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಿತಾಮಹ. ನಾವು ಅಸತ್, ಸತ್, ಸಮ, ನೇತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾನಂದ ಎಂಬ ರೂಪಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
ಸ್ವಾನಂದಾದ್ಯತ್ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಯೋಗಾಖ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಂ ಭವೇತ್ । ಕೇಷಾಮಪಿ ಪ್ರವೇಶೋ ನ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥೧೪॥
ಮದೀಯಂ ದರ್ಶನಂ ತತ್ರಾಯೋಗೇ ನೋ ಯೋಗಿನಾಂ ಭವೇತ್ । ಸ್ವಾನಂದೇ ದರ್ಶನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯಾತ್ಮಕಂ ಚ ಮೇ ॥೧೫॥
ಸ್ವಾನಂದವಾಸಿನಂ ತೇನ ವೇದೇಷು ಪ್ರವದಂತಿ ಮಾಮ್ । ಚತುರ್ಣಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಂ ಭೋಗಸ್ತದ್ಯೋಗಾಭೇದಯೋಗತಃ ॥೧೬॥
ಸಂಯೋಗಶ್ಚ ಹ್ಯಯೋಗಶ್ಚ ತಯೋಃ ಪರತರೋ ಮತಃ । ಪೂರ್ಣಶಾಂತಿಪ್ರದೋ ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧತಃ ॥೧೭॥
ಸ್ವಾನಂದಕ್ಕಿಂತ ಪರವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವು ಬ್ರಹ್ಮಗಳಿಗೂ ಅಯೋಗವೆಂಬ ಹೆಸರಿನದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ.
ಆ ಅಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾನಂದದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ನನ್ನ ದರ್ಶನವು ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾನಂದವಾಸಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ಬ್ರಹ್ಮಗಳ ಭೋಗವು ಆ ಯೋಗದ ಅಭೇದಯೋಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.†
ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಯೋಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಪರವಾದುದು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧದಿಂದ ಪೂರ್ಣಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಮೂಢಂ ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಮೇಕಾಗ್ರಂ ಚ ನಿರೋಧಕಮ್ । ಪಂಚಭೂಮಿಮಯಂ ಚಿತ್ತಂ ತತ್ರ ಚಿಂತಾಮಣಿಃ ಸ್ಥಿತಃ ॥೧೮॥
ಪಂಚಭೂಮಿನಿರೋಧೇನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಯೋಗಿಭಿರ್ಹೃದಿ । ಶಾಂತಿರೂಪಾತ್ಮಯೋಗೇನ ತತಃ ಶಾಂತಿಃ⟦…⟧ ॥೧೯॥
ಏತದ್ಯೋಗಾತ್ಮಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ಗಾಣೇಶಂ ಕಥಿತಂ ಮಯಾ । ನಿತ್ಯಂ ಯುಕ್ತಂ ಚ ಯೋಗೇನ ನೈವ ಮೋಹಂ ಪ್ರಗಚ್ಛಥ ॥೨೦॥
ಕ್ಷಿಪ್ತ, ಮೂಢ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ, ಏಕಾಗ್ರ ಮತ್ತು ನಿರೋಧಕ ಎಂಬ ಐದು ಭೂಮಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತವು ಕೂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಿಂತಾಮಣಿಯು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.
ಐದು ಭೂಮಿಗಳ ನಿರೋಧದಿಂದ ಯೋಗಿಗಳು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಾಂತಿಸ್ವರೂಪದ ಆತ್ಮಯೋಗದಿಂದ ನಂತರ ಶಾಂತಿಯು ⟦…⟧.†
ಈ ಯೋಗಾತ್ಮಕವಾದ ಗಾಣೇಶಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಿತ್ಯವೂ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತರಾಗಿರಿ; ಆಗ ಮೋಹವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.
ಚಿತ್ತರೂಪಾ ಸ್ವಯಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಿದ್ಧಿರ್ಮೋಹಮಯೀ ಸ್ಮೃತಾ । ನಾನಾಬ್ರಹ್ಮವಿಭೇದೇನ ತಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರೀಡತಿ ತತ್ಪತಿಃ ॥೨೧॥
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಚಿಂತಾಭಿಮಾನಂ ಚ ಗಣೇಶೋಽಹಂ ಸಮಾಧಿನಾ । ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ಭವತೋಽಪಿ ಮದ್ರೂಪಾ ಮೋಹವರ್ಜಿತಾಃ ॥೨೨॥
ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವತಃ ಚಿತ್ತಸ್ವರೂಪಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಸಿದ್ಧಿಯು ಮೋಹಮಯಿಯೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ನಾನಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೇದಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಪತಿಯು ಅವರಿಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಚಿಂತೆಯ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತೊರೆದು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ “ಗಣೇಶನೇ ನಾನು” ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದಾಗ, ನೀವೂ ಮೋಹರಹಿತರಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರಾಗುವಿರಿ.†
ಶಿವ ಉವಾಚ । ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ವಿರರಾಮಾಥ ಗಣೇಶೋ ಭಕ್ತವತ್ಸಲಃ । ತೇಽಪಿ ಭೇದಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಾಂತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಶ್ಚ ತತ್ಕ್ಷಣಾತ್ ॥೨೩॥
ಏಕವಿಂಶತಿಭಿಃ ಶ್ಲೋಕೈರ್ಗಣೇಶೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಗೀತಾಸಾರಂ ಸುರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಶಾಂತಿದಂ ಯೋಗಸಾಧನೈಃ ॥೨೪॥
ಗಣೇಶಗೀತಾಸಾರಂ ಚ ಯಃ ಪಠಿಷ್ಯತಿ ಭಾವತಃ । ಶ್ರೋಷ್ಯತಿ ಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಸಮೋ ಭವೇತ್ ॥೨೫॥
ಇಹ ಭುಕ್ತ್ವಾಽಖಿಲಾನ್ ಭೋಗಾನಂತೇ ಯೋಗಮಯೋ ಭವೇತ್ । ದರ್ಶನಾತ್ತಸ್ಯ ಲೋಕಾನಾಂ ಸರ್ವಪಾಪಂ ಲಯಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥೨೬॥
ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಗಣೇಶನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಅವರೂ ಭೇದವನ್ನು ತೊರೆದು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.
ಗಣೇಶನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಈ ಗೀತಾಸಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಅದು ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಗಣೇಶಗೀತಾಸಾರವನ್ನು ಭಾವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಠಿಸುವವನೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವನೂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತನಿಗೆ ಸಮನಾಗುವನು.
ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಮಯನಾಗುವನು. ಅವನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಲೋಕಜನರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳೂ ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದುವವು.
॥ ಓಮಿತಿ ಶ್ರೀಮದಾನ್ತ್ಯೇ ಪುರಾಣೋಪನಿಷದಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪ್ರಥಮೇ ಖಂಡೇ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೇ ಗಣೇಶಗೀತಾಸಾರಕಥನಂ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮದಾಂತ್ಯ ಪುರಾಣೋಪನಿಷತ್ತಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಥಮ ಖಂಡದ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೆಯಲ್ಲಿ ಗಣೇಶಗೀತಾಸಾರಕಥನವೆಂಬ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಗಿಯಿತು.