ಹದಿಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ
॥ ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ ॥ ಶಿವ ಉವಾಚ । ಶೃಣು ದೇವಿ ಕಥಾಂ ಪುಣ್ಯಾಂ ಗಣೇಶಪ್ರೀತಿವರ್ಧಿನೀಮ್ । ಯಜ್ಜಾತಮಾದಿಕಾಲೇ ವೈ ತತ್ತೇಽಹಂ ಕಥಯಾಮಿ ಚ ॥೧॥
ವಿಷ್ಣೋರ್ವಚನಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಗರ್ವಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಭಾವತಃ । ಭಗವಾಂಸ್ತಮುವಾಚೇದಂ ವೇದಕರ್ತಾ ಪಿತಾಮಹಃ ॥೨॥
ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ । ವಿಷ್ಣೋ ತ್ವಂ ಯದಿ ಮಾಂ ಪಾತಾ ಸರ್ವೇಶಶ್ಚ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಭುಃ । ಪಶ್ಯೋದರಗತೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಭಾವಂ ಮೇ ಜಗದ್ಗುರೋ ॥೩॥
ಶ್ರೀಗಣೇಶನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ದೇವಿ, ಗಣೇಶನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪುಣ್ಯಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಗರ್ವದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವೇದಕರ್ತನಾದ ಪಿತಾಮಹ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ವಿಷ್ಣುವೇ, ಜಗದ್ಗುರುವೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಪಾಲಕನೂ ಸರ್ವೇಶನೂ ಮಹಾಪ್ರಭುವೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಉದರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡು.
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಗಿರಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಸೌ ಜನಾರ್ದನಃ । ಯೋಗಮಾಯಾಬಲೇನೈವ ಯೋಗೀಶೋ ಜಠರೇ ವಿಧೇಃ ॥೪॥
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡರಚನಾಂ ತತ್ರ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಾನಾವಿಧಾಂ ಪರಾಮ್ । ನಾಭಿಪದ್ಮಯುತಂ ವಿಷ್ಣುಂ ದದರ್ಶ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ॥೫॥
ವಿಸ್ಮಿತೋ ಹೃದಿ ಮೋಹೇನ ಕಿಮದ್ಭುತಮಿದಂ ಮಹತ್ । ಪಶ್ಯನ್ನಾಂತಂ ಜಗಾಮಾಸೌ ನಿಃಸೃತೋ ದೇಹಮಧ್ಯತಃ ॥೬॥
ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯೋಗೀಶನಾದ ಜನಾರ್ದನನು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಬಲದಿಂದಲೇ ವಿಧಿಯ ಜಠರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧವಾದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡರಚನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ನಾಭಿಪದ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ ಕಂಡನು.
“ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಅದ್ಭುತವೇನು?” ಎಂದು ಮೋಹದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡನು. ನೋಡುತ್ತ ಹೋದರೂ ಅದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣದೆ ದೇಹದ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದನು.
ನಿಃಸೃತಃ ಪ್ರಣಿಪತ್ಯಾದೌ ತಂ ವಿಧಿಂ ತ್ವವದತ್ಪ್ರಭುಃ । ಬ್ರಹ್ಮನ್ನಾಂತಂ ಪ್ರಜಾನಾಮಿ ತ್ವದೀಯಂ ವೈ ನ ಸಂಶಯಃ ॥೭॥
ತ್ವದೀಯಜಠರೇಽಹಂ ವೈ ಸ್ಥಿತಸ್ತೇನ ಭವಾನ್ ಗುರುಃ । ಸರ್ವೇಶೋ ನಾತ್ರ ಸಂದೇಹಃ ಸ್ರಷ್ಟಾ ತ್ವಂ ಸ್ವಪ್ರಭಾವತಃ ॥೮॥
ತ್ವಮೇವ ಭಗವನ್ ಪಶ್ಯ ಮದೀಯೇ ಜಠರೇ ಪರಮ್ । ಪ್ರಭಾವಂ ಪೂರ್ಣಭಾವೇನ ಮದೀಯಂ ಕೀದೃಶಂ ಪ್ರಭೋ ॥೯॥
ಹೊರಬಂದ ಪ್ರಭುವು ಮೊದಲು ವಿಧಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲಾರೆ; ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ನಿನ್ನ ಜಠರದಲ್ಲಿ ನಾನು ನೆಲೆಸಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಗುರುವಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಸರ್ವೇಶನೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ಭಗವಂತನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ಈಗ ನೀನೂ ನನ್ನ ಜಠರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಮಪ್ರಭಾವವು ಹೇಗಿದೆಯೆಂದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡು.
ನಾರಾಯಣವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಸ್ಮಿತಮಾನಸಃ । ಯೋಗಸ್ಯೈವ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಗತಸ್ತತ್ರ ಯಥಾರುಚಿ ॥೧೦॥
ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಜಠರೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಂ ಲೋಕಸಂಕುಲಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮಪರಂ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ಪಶ್ಯನ್ ವಿಮೋಹಿತಃ ॥೧೧॥
ಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾಂತಂ ಜಗಾಮಾಸೌ ಪಶ್ಯನ್ ಪಶ್ಯನ್ ಮಹಾತ್ಮನಃ । ಬಹಿರ್ಗಂತುಂ ಮನಶ್ಚಕ್ರೇ ವಿಷ್ಣುನಾ ಮಾರ್ಗ ಆಹೃತಃ ॥೧೨॥
ದ್ವಾರಾಣಿ ಯೋಗಭಾವೇನ ಪಿಹಿತಾನಿ ಸ್ವಮಾಯಯಾ । ಭ್ರಮನ್ ಭ್ರಮನ್ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಾಪ ನೋ ಮಾರ್ಗಮುತ್ತಮಮ್ ॥೧೩॥
ತತ್ರ ಯೋಗಬಲೇನಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವೈ ಪದ್ಮನಾಲತಃ । ನಿರ್ಮಾಯ ಸಹಸಾ ದ್ವಾರಂ ಯಯೌ ತೇನ ಬಹಿರ್ವಿಧಿಃ ॥೧೪॥
ನಾರಾಯಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು.
ವಿಷ್ಣುವಿನ ಜಠರದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ಕಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೋಹಗೊಂಡನು.
ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಹೋದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅಂತ್ಯವು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಹೊರಬರಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ವಿಷ್ಣುವು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದನು.
ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಯೋಗಬಲದ ಮೂಲಕ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದನು. ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೊರಬರುವ ಸಮರ್ಪಕ ಮಾರ್ಗವು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಪದ್ಮದ ನಾಳದಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಬಾಗಿಲನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದರ ಮೂಲಕ ಹೊರಬಂದನು.
ಬಹಿರಾಗತ್ಯ ವಿಷ್ಣುಂ ತಂ ಕ್ರೋಧೇನ ಸ ಜಗಾದ ಹ । ವಶಮಾನೀಯ ಮಾಂ ಕಿಂ ತ್ವಂ ಸ್ವಚ್ಛಂದೋ ಭವಸಿ ಪ್ರಭೋ ॥೧೫॥
ಅಹಂ ಸ್ವೇನ ಪ್ರಭಾವೇಣ ನಿಃಸೃತೋ ಯೋಗಮಾಯಯಾ । ದ್ವಾರಾಣಿ ಪಿಹಿತಾನ್ಯೇವ ಕಿಮರ್ಥಂ ವದ ಮಾಧವ ॥೧೬॥
ವಚನಂ ಪ್ರಾಹ ದೇವಸ್ಯ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಷ್ಣುರ್ಮಹಾಯಶಾಃ । ಪ್ರಹಸ್ಯ ತಮುವಾಚೇತ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಃ ॥೧೭॥
ವಿಷ್ಣುರುವಾಚ । ವಶೀಕರ್ತುಂ ವಿಧೇ ತ್ವಾಹಮಿಚ್ಛಾಮಿ ನ ಜಗದ್ಗುರೋ । ದ್ವಾರಾಣಿ ಪಿಹಿತಾನ್ಯೇವ ಮಯಾ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಮಾದರಾತ್ ॥೧೮॥
ಪರಸ್ಪರಂ ತು ಲೀಲಾರ್ಥಂ ಕೃತಂ ಯತ್ಪ್ರಪಿತಾಮಹ । ಪ್ರಭಾವಂ ಜ್ಞಾತುಕಾಮಸ್ಯ ತ್ವಪರಾಧಂ ಕ್ಷಮಸ್ವ ಮೇ ॥೧೯॥
ಹೊರಬಂದು ಕೋಪದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇಕೆ?
ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ನಾನು ಹೊರಬಂದೆ. ಮಾಧವನೇ, ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದು ಏಕೆಂದು ಹೇಳು.
ದೇವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಿಷ್ಣುವು ನಕ್ಕು, ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದನು: ವಿಧಿಯೇ, ಜಗದ್ಗುರುವೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ.
ಪ್ರಪಿತಾಮಹನೇ, ಪರಸ್ಪರ ಲೀಲೆಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು.
ಇತಿ ಪ್ರಸಾದಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಪ್ರಾಹ ತಂ ಪುನಃ । ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ಯತ್ತ್ವಯಾ ವಿಷ್ಣೋ ಕೃತಂ ಜ್ಞಾತಂ ನ ವೈ ಮಯಾ ॥೨೦॥
ಅಹಂ ಕ್ರೋಧಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಸಂಜಾತೋಽಜ್ಞಾನತಃ ಪ್ರಭೋ । ಅಪ್ರಿಯಂ ಭಾಷಣಂ ವಿಷ್ಣೋ ಯತ್ಕ್ಷಮಸ್ವ ಕೃತಂ ಮಯಾ ॥೨೧॥
ತ್ವದಂತಂ ನೈವ ಜಾನಾಮಿ ಜಠರೇಽಹಂ ಸಮಾಸ್ಥಿತಃ । ತ್ವಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಮೇ ಗುರುಃ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯವಾನ್ ಹರೇ ॥೨೨॥
ಹೀಗೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: ವಿಷ್ಣುವೇ, ನೀನು ಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಭುವೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನನಗೆ ಕೋಪವುಂಟಾಯಿತು. ವಿಷ್ಣುವೇ, ನಾನು ಹೇಳಿದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು.
ನಿನ್ನ ಜಠರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹರಿಯೇ, ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ನನಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಗುರುವೂ ಆಗಿರುವೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ಭವಾನಹಮತಃ ಪ್ರಾಜ್ಞೌ ಶ್ರೇಷ್ಠೌ ಸರ್ವೇಶ್ವರೌ ಪರೌ । ಶಂಭುಃ ಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಸೂರ್ಯಶ್ಚ ಗರ್ವಯುಕ್ತಾ ಬಭೂವಿರೇ ॥೨೩॥
ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಸಸ್ಮರತುಃ ಪ್ರಭೂ । ತಯೋಃ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರೇಣ ಸಂಯಯುಸ್ತತ್ರ ತೇ ತ್ರಯಃ ॥೨೪॥
ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಂಸ್ತತ್ರ ಶಂಕರಃ ಶೂಲಧೃಕ್ಪ್ರಭುಃ । ಉಕ್ತವಾಂಸ್ತೌ ಕಿಮರ್ಥಂ ಮೇ ಸ್ಮರಣಂ ವದತಂ ಕೃತಮ್ ॥೨೫॥
ತತ್ರೋಚತುರ್ಹರಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಶೃಣು ಶಂಕರ ಮೇ ವಚಃ । ತವೈಶ್ವರ್ಯಂ ಕಿಯನ್ಮಾತ್ರಂ ದರ್ಶಯಸ್ವ ಸದಾಶಿವ ॥೨೬॥
ನೀನೂ ನಾನೂ ಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಪರಮಸರ್ವೇಶ್ವರರೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಶಂಭು, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರೂ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಆ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಭುಗಳು ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರು. ಸ್ಮರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆ ಮೂವರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು.
ಶೂಲಧಾರಿಯಾದ ಪ್ರಭು ಶಂಕರನು ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು: ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ಮರಿಸಿದಿರಿ? ಹೇಳಿರಿ.
ಆಗ ಹರಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದರು: ಶಂಕರನೇ, ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಸದಾಶಿವನೇ, ನಿನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಎಷ್ಟಿದೆಯೆಂದು ತೋರಿಸು.
ತಯೋರ್ವಚನಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಗರ್ವಯುಕ್ತಃ ಸದಾಶಿವಃ । ಉವಾಚ ಕ್ರೋಧಸಂಯುಕ್ತೋ ವಚನಂ ವಿಸ್ಮಯನ್ನಿವ ॥೨೭॥
ಶಿವ ಉವಾಚ । ಅಹಂ ಹರ್ತಾ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯುವಯೋರ್ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಮತ್ತಃ ಪರಂ ನ ಕಿಂಚಿದ್ವೈ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ಸರ್ವಭಾವತಃ ॥೨೮॥
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಸ ಸ್ವಯಂ ಶಂಭುರ್ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ತೌ ವಪುಃ । ಜ್ಯೋತೀರೂಪಂ ಮಹಾಲಿಂಗಂ ಪರಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ॥೨೯॥
ತತ್ತೌ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮಹಾಶ್ಚರ್ಯಂ ವಿಸ್ಮಿತೌ ವಿಧಿಮಾಧವೌ । ಅಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪುರಃ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾಮದಕ್ಷಿಣಸಂತತಮ್ ॥೩೦॥
ಇಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸದಾಶಿವನು ಕೋಪದಿಂದ, ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುವವನಂತೆ ಹೇಳಿದನು.
ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವವನು; ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ನನಗಿಂತ ಪರವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶಂಭುವು ಸ್ವತಃ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪರಮಜ್ಯೋತಿರೂಪ ಮಹಾಲಿಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.
ಕೆಳಗೆ, ಮೇಲೆ, ಮುಂದೆ, ಹಿಂದೆ, ಎಡಬಲಗಳೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಆ ಮಹಾದ್ಭುತವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಮಾಧವರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು.
ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ವಯಂ ವಿಷ್ಣುಮುವಾಚ ಮಧುರಂ ವಚಃ । ಅಧಸ್ತ್ವಂ ಗಚ್ಛ ದೇವೇಶ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಭಾವತಃ ॥೩೧॥
ಶಿವಸ್ಯಾಂತಂ ಪ್ರಪಶ್ಯಾವಃ ಕೀದೃಶೋಽಯಂ ಮಹೇಶ್ವರಃ । ಅತಸ್ತ್ವಂ ತ್ವರಿತೋ ಭೂತ್ವಾ ಕುರು ಶೀಘ್ರಮಿದಂ ವಚಃ ॥೩೨॥
ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ದೇವೇಶನೇ, ನೀನು ಕೆಳಗೆ ಹೋಗು; ನಾನು ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.
ಈ ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಶಿವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡೋಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು.
ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ವಿಷ್ಣುಸ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯೂಚೇ ಪ್ರಭಾವತಃ । ಬ್ರಹ್ಮನ್ಮಹ್ಯಂ ವರಂ ದೇಹಿ ಪಶ್ಚಾದ್ಗಂತುಂ ಸಮುತ್ಸಹೇ ॥೩೩॥
ತಂ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಽಭವತ್ತತ್ರ ವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ । ದಾಸ್ಯಾಮಿ ನಾತ್ರ ಸಂದೇಹಃ ಪ್ರೀತಸ್ತ್ವಂ ವರಯಾಶು ಚ ॥೩೪॥
ವಿಷ್ಣುರುವಾಚ । ತ್ವಂ ಮೇ ಪುತ್ರೋ ಭವ ಬ್ರಹ್ಮನ್ನೇಷ ಏವ ವರೋ ಮತಃ । ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಸ್ಮಿತೋ ವಿಧಿರಬ್ರವೀತ್ ॥೩೫॥
ವಂಚಿತೋಽಹಂ ತ್ವಯಾ ನೂನಂ ಸಂಭ್ರಮೇಽಸ್ಮಿನ್ ಸಮುತ್ಥಿತೇ । ದತ್ತೋ ವರೋ ಯತಸ್ತೇನ ತವ ಪುತ್ರೋ ಭವಾಮ್ಯಹಮ್ ॥೩೬॥
ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲೇ ಚ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೇ ತ್ವನ್ನಾಭಿಕಮಲಾತ್ ಸ್ವಯಮ್ । ದೇಹಂ ಸೃಜಾಮಿ ಯೋಗೇನ ಪದ್ಮಜೋಽಹಂ ತವಾತ್ಮಜಃ ॥೩೭॥
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಿಷ್ಣುವು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ನನಗೆ ವರವನ್ನು ನೀಡು; ನಂತರ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುವೆ.
ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಬಯಸಿದ ವರವನ್ನು ಹೇಳು. ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಬೇಗನೆ ವರಿಸು.†
ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಹ್ಮನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಮಗನಾಗು; ಇದೇ ನಾನು ಬಯಸುವ ವರ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ವಿಧಿಯು ಹೇಳಿದನು.
ಈ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ವಂಚಿಸಿದೆ. ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಗನಾಗುತ್ತೇನೆ.
ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲವು ಬಂದಾಗ ನಿನ್ನ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಸ್ವತಃ ದೇಹವನ್ನು ಸೃಜಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ಪದ್ಮಜನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮಗನಾಗುವೆ.
ಇತ್ಯುಕ್ತಃ ಸ ಹರಿಸ್ತತ್ರ ತಂ ಪ್ರಣಮ್ಯ ತಥೇತಿ ಚ । ಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಧಃ ಶಿವಸ್ಯಾಪಿ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಪಾರಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥೩೮॥
ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ತ್ವರಿತೋ ಭೂತ್ವೋರ್ಧ್ವಂ ಯಯೌ ಪಾರಲಿಪ್ಸಯಾ । ನ ತತ್ರ ಪಾರಮೀಶಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾನ್ ಸ ಪಿತಾಮಹಃ ॥೩೯॥
ವಿಷ್ಣುಶ್ಚ ಶಂಕರಸ್ಯಾಧೋ ನ ಪಾರಂ ದೃಷ್ಟವಾನ್ ತತಃ । ಬಹುಕಾಲೇನ ತೌ ತತ್ರಾಗತೌ ತೌ ಖಿನ್ನಮಾನಸೌ ॥೪೦॥
ಹರಿ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಶಿವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಮೇಲೆ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಈಶನ ಅಂತ್ಯವು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ವಿಷ್ಣುವೂ ಶಂಕರನ ಕೆಳಭಾಗದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಖಿನ್ನಚಿತ್ತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.
ಪರಸ್ಪರವಿಚಾರೇಣ ಶಂಕರಂ ಸ್ತೋತುಮುದ್ಯತೌ । ಬದ್ಧಾಂಜಲಿಪುಟಾವೇತೌ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಚಕ್ರತುರುತ್ತಮಮ್ ॥೪೧॥
ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣೂ ಊಚತುಃ । ನಮಸ್ತೇ ಶಂಕರಾಯೈವ ನಮಸ್ತೇ ಶೂಲಪಾಣಯೇ । ರುದ್ರಾಯ ಕಾಲರೂಪಾಯ ತ್ರ್ಯಂಬಕಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ॥೪೨॥
ಉಮಾಪತೇ ನಮಸ್ತುಭ್ಯಂ ವೃಷಭೇಶ್ವರವಾಹನ । ಆದಿದೇವಾಯ ದೇವಾಯ ಮಹಾದೇವಾಯ ತೇ ನಮಃ ॥೪೩॥
ಪ್ರಸೀದ ಭಗವನ್ ಶಂಭೋ ನಾಂತಂ ಪಶ್ಯಾವಹೇ ವಿಭೋ । ಕಿಂರೂಪಂ ಕಿಂಸ್ವಭಾವಂ ತ್ವಾಂ ನ ಜಾನೀವಃ ಕಥಂಚನ ॥೪೪॥
ದರ್ಶಯ ಸ್ವಾತ್ಮರೂಪಂ ಭೋ ಮಹೇಶ್ವರ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ । ಯೇನ ತೇ ಭಜನಂ ದೇವ ಜನಾಃ ಕುರ್ವಂತಿ ನಿರ್ಭಯಾಃ ॥೪೫॥
ಇಬ್ಬರೂ ಚರ್ಚಿಸಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಮುಂದಾದರು. ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.
ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಶಂಕರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಶೂಲಪಾಣಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ರುದ್ರನಿಗೆ, ಕಾಲರೂಪನಿಗೆ, ತ್ರ್ಯಂಬಕನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಉಮಾಪತಿಯೇ, ವೃಷಭೇಶ್ವರನನ್ನು ವಾಹನವಾಗುಳ್ಳವನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಆದಿದೇವನಾದ ದೇವನಿಗೆ, ಮಹಾದೇವನಾದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
ಭಗವಂತನೇ, ಶಂಭುವೇ, ವಿಭುವೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಗೆಯೂ ತಿಳಿಯಲಾರೆವು.
ಮಹೇಶ್ವರನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ದೇವನೇ, ಜನರು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸು.
ತಯೋರ್ವಚನಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಶಂಭುಃ ಪ್ರಾಕಟ್ಯಮಾಸ್ಥಿತಃ । ತತಸ್ತಂ ತೌ ದದೃಶತುರ್ಹರಿಶ್ಚ ಭಗವಾನ್ ವಿಧಿಃ ॥೪೬॥
ವಾಮಭಾಗೇ ಸ್ಥಿತಂ ವಿಷ್ಣುಂ ದಕ್ಷಿಣಾಂಗೇ ಪಿತಾಮಹಮ್ । ವಿಶ್ವಂ ಚರಾಚರಂ ಸರ್ವಂ ಲಿಂಗೇ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ॥೪೭॥
ಅಪಾರಮಹಿಮಾನಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನೇಮತುರಾದರಾತ್ । ಉಪಸಂಹರ ರೂಪಂ ತತ್ತ್ವಮೇವ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ॥೪೮॥
ತಯೋರ್ವಚನಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಹೃಷ್ಟಃ ಸನ್ ಶಂಕರಃ ಪ್ರಭುಃ । ಬಭೂವ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣ ಸಂತಸ್ಥೌ ವೃಷಭಧ್ವಜಃ ॥೪೯॥
ಇಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಂಭುವು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಆಗ ಹರಿಯೂ ಭಗವಂತನಾದ ವಿಧಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡರು.
ಅವನ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವೂ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹನೂ ನೆಲೆಸಿರುವುದನ್ನು, ಆ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಚರಾಚರ ವಿಶ್ವವೆಲ್ಲವೂ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು.
ಅಪಾರಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದರು: ಈ ರೂಪವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸು; ನೀನೇ ಪರಮೇಶ್ವರನು.
ಇಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪ್ರಭು ಶಂಕರನು ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದನು.
ಉವಾಚ ತೌ ಮಹಾದೇವೋ ವೃಣುತಂ ವರಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಭವತೋರ್ಭಾವಾತ್ ಸ್ತೋತ್ರಸಂತುಷ್ಟಮಾನಸಃ ॥೫೦॥
ಯ ಏತತ್ಪಠತಿ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಸ ಕಾಮಾನ್ ಲಭತೇಽಖಿಲಾನ್ । ಮತ್ಪ್ರಿಯಃ ಸೋಽಪಿ ಭವತಿ ಮದ್ಲೋಕೇ⟦…⟧ ಪ್ರಗಚ್ಛತಿ ॥೫೧॥
ಮಹಾದೇವನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ನಿಮ್ಮ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಬಯಸಿದ ವರವನ್ನು ವರಿಸಿರಿ; ನಿಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಅದನ್ನು ನೀಡುವೆ.
ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುವನು. ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ನನ್ನ ಲೋಕವನ್ನು ಹೊಂದುವನು ⟦…⟧.†
॥ ಓಮಿತಿ ಶ್ರೀಮದಾನ್ತ್ಯೇ ಪುರಾಣೋಪನಿಷದಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪ್ರಥಮೇ ಖಂಡೇ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೇ ಪಂಚದೇವವಿವಾದೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮದಾಂತ್ಯ ಪುರಾಣೋಪನಿಷತ್ತಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮೌದ್ಗಲ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಥಮ ಖಂಡದ ವಕ್ರತುಂಡಚರಿತೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚದೇವವಿವಾದವೆಂಬ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಗಿಯಿತು.